Dijital Tokmak Kürsüye Vuruldu

Yargı sistemlerinde yapay zekanın kullanımı, tek bir günde gerçekleşen radikal bir devrimden ziyade, basit kural tabanlı otomasyonlardan üretken yapay zeka modellerine uzanan kademeli bir gelişim sürecidir.

2016 yılında University College London (UCL), Sheffield Üniversitesi ve Pennsylvania Üniversitesi araştırmacıları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) 584 davasını analiz eden bir yapay zeka algoritması geliştirmiştir. Sistem, davaların %79’unda insan hakimlerle aynı kararı vararak bir adli kararın yapay zeka tarafından ne derece öngörülebileceğini kanıtlayan ilk akademik model olmuştur.

Basit Algoritmalar ve Skorlama Dönemi (2010’ların Başı)

Yapay zekanın yargı sistemlerindeki ilk uygulamaları, sanıkların yeniden suç işleme veya duruşmaya katılmama riskini ölçen istatistiksel algoritmalarla başlamıştır. ABD’de mahkemelerde kullanılmaya başlanan COMPAS (Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions) yazılımı, sanıkların geçmiş verilerini analiz ederek bir risk skoru üretmektedir. Hakimler; kefalet, şartlı tahliye , denetimli serbestlik kararlarında bu skordan faydalanmaktadır. Bu tür algoritmalar, geçmiş önyargıları (etnik köken ve sosyo-ekonomik tutarsızlıklar) aynen yansıttığı için algoritma önyargısı tartışmalarının odağı haline gelmiştir.

İlk “Avatar Hakim” ve Mahkeme Otomasyonu (2017 – 2019)

Yapay zekanın doğrudan duruşma yönetimine ve metin analizine dâhil olduğu ilk tam ölçekli uygulama Çin’de hayata geçmiştir.

• Hangzhou İnternet Mahkemesi (Çin, 2017-2019): Dünyanın ilk dijital mahkemesi olarak kurulan bu sistemde, ekranda beliren cübbeli bir sanal yapay zeka avatarı tarafları dinlemiş, kanıtları doğrulamış ve standart e-ticaret anlaşmazlıklarında karar taslakları oluşturmuştur. Sistem, delillerin sarsılmazlığını garanti etmek için blokzincir altyapısını kullanmıştır.
• Küçük Alacak Davaları Otomasyonu (Estonya, 2019): Estonya, 7.000 euro altındaki küçük alacak davalarını hızlandırmak amacıyla tarafların yüklediği belgeleri analiz edip karar üreten yapay zeka destekli bir yargı projesi kullanmaya başlamıştır.

Asistan Hakemlik ve LLM (Büyük Dil Modelleri) Entegrasyonu (2020 – 2024)

Üretken yapay zeka ve LLM teknolojilerinin gelişimiyle birlikte, yapay zeka bir ekran avatarı olmaktan çıkıp, hakimlerin hukuki araştırma ve metin yazım asistanı haline evrilmiştir.

• Mahkeme Dosyası Özetleme: Birleşik Krallık, İngiltere ve Galler yargı organları 2023 yılında yayımladıkları kılavuzla; hakimlerin dosya özetleme, metin taslağı oluşturma ve hukuki veri arama süreçlerinde üretken yapay zeka araçlarını kullanmalarına resmi olarak izin vermiştir.
• Emsal Karar Platformu: ABD ve Avrupa’da hukuk büroları ile mahkemeler; yüz binlerce sayfalık içtihat verisini saniyeler içinde tarayıp dava sonucunu tahmin eden analitik platformları kullanmaya başladı.

Bütüncül Yargı Destek Platformları Dönemi (2025 ve Sonrası)

Günümüzde yapay zeka, mahkeme katibinden uzman mütalaasına kadar tüm yargı sürecini uçtan uca destekleyen kurumsal altyapılara dönüşmüştür. Son olarak Abu Dhabi ‘de yapay zekayı tek bir alanla sınırlamak yerine adliye altyapısının merkezine yerleştirirecek bir düzenleme yapılmıştır. Bu sistem; dava dilekçelerinin sınıflandırılması, çelişkili delillerin tespiti, emsal kararların taranması ve nihai gerekçeli karar metninin yazımı gibi süreçlerde hakime kapsamlı bir dokümantasyon hazırlamaktadır. Nihai karar yetkisi daima insan hakimdedir, böylece hakim, sistemin sunduğu analizi inceler, onaylar, değiştirir veya reddeder. Bu da yapay zekanın olası önyargı veya hata risklerini kontrol altında tutmayı amaçlamaktadır.

 Dünya’daki tüm bu uygulamaların ortak paydası; bağlayıcı ve nihai karar yetkisinin vicdani kanaati temsil eden insan hakimlerde kalması, yapay zekanın ise hızı ve verimliliği artıran bir akıllı karar destek mekanizması olarak konumlandırılmasıdır.